و بوسيله ى شكستن صفات نفسانى و برداشتن پرده هاى هوى و هوس ، آن اندازه از استعداد تلف شده را جبران كرده و در توجّه بحقّ ريسمان اراده و عزم قوى را محكم گرفته‌اند ، و از پليديهاى موانع سلوك إلى الحقّ و خباثات شرك مخفى كه توقّع و انتظار از غير حقّ است ، دين خود را خالص كرده‌اند ، پس با اين اندازه كوشش ، جزء مؤمنين و اصل بدرجه ى يقين هستند كه اجر عظيم دارند ، و از مشاهده تجلَّى صفات حقّ و وصول بجنّت افعال بهره مند هستند . « شاكِراً عَلِيماً » 147 مجمع : 1 - يعنى پاداش شكر ميدهد . 2 - به كار اندك نيز پاداش ميدهد . 3 - حسن بصرى گفته است : يعنى سپاسگزار بندگى مردم است با اينكه از آن بينياز است . سخن ما : جمله هاى « أتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّه تا آخر » ، همانطور كه از مفسّرين نقل كرديم در حديث هم نقل شده است كه مقصود از سلطان دليل و برهان است ، و شايد اين جمله اشاره باشد به اين مطلب كه بموجب آفرينش خداوند ، در رها كردن همكيش و همفكر و دوستى با ناجنس اثرى است كه آدميرا مغلوب مىكند و از مصلحت و خير بشريت دور مينمايد ، و صلحا و مؤمنين كه موجوداتى هستند بر طبق مصلحت و خير آفرينش رفتار ميكنند ، غالب و چيره هستند و داراى سلطنت و بر اين مردم كافر دوست مسلَّط ميباشند . 2 - آيت آخر « ما يَفْعَلُ اللَّه بِعَذابِكُمْ » شايد براى توجّه به اين حقيقت باشد كه : تمام پديده ها و اعمال و افعال هر يك بموجب علَّت آن است ، و باز آن خود وسيله ى پديده ى ديگرى است ، پس نتيجه ى شكر و ايمان توفيق و بهره ى معنوى و سعادت در عالم ديگر است نه عذاب و گرفتارى ، و معنى اين جمله ى « ما يَفْعَلُ اللَّه » با ملاحظه ى جمله ى آخر « وَكانَ اللَّه شاكِراً عَلِيماً » شايد اين باشد با آن كه خداوند و آن قدرت بىانتها سپاس است و دانش ، و هيچ چيز را از نتيجه و دنباله آن جدا نميدارد پس نتيجه ى ايمان و شكر وابستگى بعلم و شكر خدا است .